वातावरण र वातावरणीय मुद्दाहरु

-जनार्दन बराल

समकालीन समयमा वातावरणका सम्बन्धमा विश्वमा धेरै चर्चापरिचर्चा हुने गरेको छ । वास्तवमा हाल विश्वका मानिसहरु वातावरणका सम्बन्धमा चिन्ता जाहेर गरिरहेका छन् । हालै डेनमार्कको राजधानी कोपनहेगनमा जलवायु परिवर्तनको विश्व सम्मेलन सकिएको छ नाम जे भए पनि यस सम्मेसनको केन्द्रीय सरोकार वातावरण नै हो वाताावरणीय विनासबाट जलवायुमा परेको प्रभाव नै हो । त्यसकारण आजको विश्वमा वातावरण एउटा जल्दोबल्दो विषय बनेर आएको छ ।

हामी जुन संसारमा बसेका छौं र हाम्रो वरिपरि जुन परिदृष्यहरु छन् साधारण बुझाइमा त्यही नै वातावरण हो । जतिसुकै किताबका पाना पल्टाए पनि र जतिसुकै दर्शनका ठेली चहारे पनि आधारभूत रुपमा वातावरणका सम्बन्धमा यसभन्दा फरक अवधारणा आउँदैन । तर हामीले साधारण रुपमा जे बुझ्ने गरेका छौं त्यसभन्दा बृहद् आयाम वातावरणले समेट्ने गर्दछ । 

वातावरणको अवधारणा

वातु र आवरणु दुई शब्द मिलेर वातावरण बनेको छ । वात शब्दको अर्थ वायु हो भने आवरण शब्दले माथिबाट छोप्ने काम वा ढाक्ने प्रकि्रया वा ढकन भन्ने बुझाउँदछ । यसर्थ शाब्दिक रुपमा वायुको आवरण वा ढकनभित्र रहने सम्पूर्ण वस्तुहरु वातावरणभित्र पर्ने कुरा बुझिन्छ ।

वास्तवमा वातावरणभित्र हाम्रो वरपर रहेका सम्पूर्ण जैविक तथा अजैविक वस्तुहरु  पर्दछन् । जल जमिन वायु आकाश र प्राणी जीव एवम् वनस्पति आदि सबै नै वातावरणका अङ्ग हुन् ।

वातावरणलाई विभिन्न शास्त्र तथा विद्वान्हरुले भिन्नभिन्न किसिमले परिभाषित गरेका छन् । अक्सफोर्ड डिक्सनरीका अनुसार वातावरण भनेको कुनै ठाउँको अवस्था वा प्रभाव हो जहाँ कुनै व्यक्ति वा सजीव वस्तु बसोबास गर्दछन् वा त्यस ठाउँलाई बसोबासका लागि विकास गर्दछन् अस्ट्रियाली सरकारले वातावरणलाई मानव समाजको सेरोफेरो जसले व्यक्तिगत वा सामुदायिक; समूहगत रुपमा प्रभाव पार्न सक्दछ भनी परिभाषित गरेको छ । उसका अनुसार कुनै सङ्घसंस्था जीवाणु वनस्पति वा प्रणाली रहेको अवस्था समेट्ने सेरोफेरो र त्यसका प्रभावहरु नै वातावरण हो । वातावरणलाई त्यहाँको विद्यमान भौतिक रासायनिक जैविक मानव निर्मित वा प्राकृतिक वस्तुस्थितिहरुले प्रभाव पारेका हुन्छन् । ब्रेकलीको भनाइअनुसार मानव बसोबास गरिरहेको वरिपरिको सेरोफेरो र परिवेश नै वातावरण हो ।

नेपालको वातावरण संरक्षण ऐन २०५३ मा वातावरण भन्नाले ुपारिस्थितिकीय सान्दर्भिक विषयमा प्रभाव पार्नसक्ने अवस्था सेरोफेरो परिवेश वायुमण्डल प्राकृतिक सांस्कृतिक र सामाजिक अवस्था प्राणीहरु आर्थिक एवम् मानवीय कि्रयाकलाप र यिनका अवयवहरु तथा ती अवयवहरुको बीचको अन्तर्त्रिुया वा सम्बन्धलाई सम्झनुपर्दछ भनी परिभाषित गरिएको छ । अतः विश्वमा हुने वा भइरहेका सम्पूर्ण किसिमका जैविक आर्थिक एवम् मानवीय कि्रयाकलापहरु वातावरणसँग सम्बन्धित छन् ।

वातावरण एक गहन अवधारणा हो । वातावरणको गहनतालाई बुझ्न अनुसन्धानकर्ता एवलसनको भनाइलाई हेरे पुग्छ । उनी भन्छन् ुयी कुनै पनि परिभाषाले वातावरणलाई समेट्न सक्दैन किनकि ब्रह्माण्डमा रहेका कुनै पनि वस्तु अवातावरणीय छैनन्/हुन सक्दैनन् । वातावरण शब्द कति गहन र विशाल छ भने यसलाई परिभाषित गरेर यसको महत्व कम गर्न मिल्दै मिल्दैन ।

वातावरणमा दुई किसिमका वस्तुहरु पाइन्छन् प्राण भएका सजीव र प्राणविहीन निर्जीव । सजीव समूहअन्तर्गत प्राणी तथा वनस्पतिजगत पर्दछ भने निर्जीव समूहअन्तर्गत जमिन पानी आदि पदार्थहरु पर्दछन् । यी दुई वस्तुहरुको अस्तित्व एकअर्कामा निर्भर रहन्छ । हावापानीबिना प्राणी बाँच्न सक्दैन माटोबिना रुखबिरुवा अन्नपात उब्जिन सक्दैन ढुङ्गाबिना माटो बन्दैन आदि ।

सजीव वस्तु पनि दुई किसिमका छन् जनावर र वनस्पति । जनावर पनि दुई किसिमका छन् मांसाहारी र शाकाहारी । वा यसलाई ढाड भएका र नभएकामा पनि वर्गीकरण गर्न सकिन्छ । त्यस्तै वनस्पति पनि फूल फुल्ने र फूल नफुल्ने गरी दुई वर्गमा पर्दछन् । यसरी सजीव वस्तुहरु निर्जीव वस्तुको उपभोग गरी आफ्ना जीवनयापन गर्दछन् । आहारा उत्पादनका हिसाबले जीवहरुलाई परजीवी स्वजीवी र सहजीवी गरी तीन भागमा बाँडिएको छ । जनावर प्रायः सबै परजीवी हुन्छन् । वनस्पति आफ्नो खाना/आहारा आफैं उत्पादन गर्दछन् । त्यसैले तिनीहरु स्वजीवीमा पर्दछन् ।

वर्तमान आधुनिक युगको सन्दर्भमा विश्वमा दुई किसिमका वातावरणहरु पाइन्छन् :

१. प्राकृतिक वातावरण

२. मानवनिर्मत वातावरण/सामाजिक वातावरण

पहिलो प्रकृतिले सृष्टि गरिदिएको वातावरण जसलाई प्राकृतिक वातावरण भनिन्छ । दोस्रो मानव सभ्यताको क्रममा मानवद्वारा निर्मित वातावरण जस्तै- सहर गाउँ सडक मठ मन्दिर पोखरी कलकारखाना । यसलाई अप्राकृतिक वा कृत्रिम वातावरण पनि भनिन्छ । प्राकृतिक वातावरण प्रकृतिले निर्दिष्ट गरेका नीतिनियमबमोजिम चल्दछ । यो सदैव गतिवान् एवम् प्रगतिशील हुन्छ । प्राकृतिक वातावरणमा सजीव र निर्जीव वस्तुबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्ध सदैव सुमधुर रहिरहन्छ । वातावरणमा रहेका यी दुई वस्तु सजीव र निर्जीवबीचको अन्तस्रम्बन्धबाट जीवाणुहरुको जीवनयापन चल्दछ । यससम्बन्धी विषयको ज्ञानलाई पारिस्थितिकी ९भ्अययिनथ भनिन्छ र सजीव र निर्जीव वस्तुको अन्तस्रम्बन्धबाट उत्पन्न परिणाम वा प्रतिफललाई परिस्थितिकीय प्रणाली   भनिन्छ ।

प्राकृतिक स्रोत 

प्राकृतिक स्रोत वातावरणसँग गाँसिएर आउने अवधारणा हो । स्रोत शब्दले पिण्डजन्य/पदार्थजन्य वस्तु जस्तैः माटो पानी हावा वनस्पति आदि जनाउँदछ जुन मानवजीवनका लागि उपयोगी होस् । प्राकृतिक स्रोत भन्नाले वातावरणमा पाइने अर्थात् वातावरणबाट उपलब्ध हुने सम्पूर्ण पदार्थजन्य स्रोत वातावरणको क्षमता र यसबाट प्राप्त हुने सेवाहरुलाई जनाउँदछ । वातावरणमा पाइने यस किसिमका वस्तु एवम् सेवालाई प्राकृतिक सम्पदा पनि भनिन्छ । आर्थिक दृष्टिकोणमा प्राकृतिक स्रोतले सम्पत्ति वा पुँजी जसबाट आम्दानी लिन वा उपभोग्य वस्तु उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने बुझाउँदछ ।

प्राकृतिक सम्पदालाई दुई भागमा बाँडिएको छ :

१. नवीकरणीय

२. अनवीकरणीय 

जुन स्रोतलाई एकपटक प्रयोग गरिसकेपछि विभिन्न प्रकि्रयाद्वारा पुनः त्यही रुपमा प्राप्त गर्न सकिन्छ त्यस्तो स्रोतलाई नवीकरणीय स्रोत भनिन्छ । नवीकरणीय सम्पदा पुनःउत्पादनद्वारा वृद्धि हुनसक्छन् । उदाहरणका लागि कृषि वन हावा पानी पशुपक्षी र वन्यजन्तु आदि यस किसिमका सम्पदा हुन् । अनवीकरणीय सम्पदा एकपटक मासिएपछि पुनः उत्पादन गर्न सकिन्न । अर्थात् जुन सम्पदा स्वयम् आफैं पुनःउत्पादन हुँदैनन् त्यसलाई अनवीकरणीय सम्पदा भनिन्छ । खनिज धातु कोइला पेट्रोलियम पदार्थ आदि यसका उदाहरण हुन् । 

वातावरणीय सम्पदा र सेवा

वातावरणबाट विभिन्न किसिमका वस्तु उपभोग्य सामग्री  सेवा र सुविधाहरु निरन्तर रुपमा उपलब्ध भइरहन्छन् । यी वस्तु सेवा र सुविधालाई वातावरणविद्हरुले प्रमुख तीन वर्गमा विभाजन गरेका छन् :

१. पदार्थजन्य वा उत्पादनमूलक स्रोत : यसअन्तर्गत प्राकृतिक हिसाबले पैदा भएका वस्तु पुनः प्रयोग गर्न सकिने वा पुनःउत्पादन गर्न सकिने र पुनः प्रयोग गर्न नसकिने स्रोतमा विभाजन गरिएको छ ।

२. जीव एवम् मानवीय विकारको सेचन वा प्रसोधन क्षमता : मानव कि्रयाकलापले जैविक एवम् अजैविक फोहर एवम् विकार वातावरणमा फालिएका हुन्छन् । वातावरणमा रहेका वायुमण्डल नदी समुद्र वन विभिन्न धरातलीय परिस्थितिकीय प्रणालीले मानव कि्रयाकलापबाट फालिएका विकार जस्तै कार्बनडाइअक्साइड फोहोर पानी दिशापिसाब लासलाई प्रशोधन गरी पुनः प्रकृतिलाई नै शुद्ध गरेर फिर्ता गरिदिन्छ । यसरी विकारलाई सेचन वा प्रसोधन गरी प्राकृतिक वातावरण स्वच्छ बनाउने कार्यलाई विकारको सेचन प्रकि्रया भनिन्छ ।

वातावरणले विकारको निश्चित मात्रासम्म त सिचन गरी प्रशोधन गर्न सक्दछ तर वातावरणको क्षमताभन्दा बढी फोहर र विकार फालिएमा यसले थेग्न सक्दैन । फलस्वरुप वातावरणले जति सोस्न सेचन गर्न सक्यो ति पुनः प्रशोधित भएर वा प्रकृतिमा विलन हुन्छन्  र बाँकी विकार वातावरणमा नै त्यसै थुपि्रएर बस्दछन् । यसलाई प्रदूषण भनिन्छ । 

जीवनरक्षा सेवा

वातावरणमा जीवनरक्षा स्वास्थ्य र जीवहरुको विकास र उन्नतिका लागि नभई नहुने तत्व विद्यमान छन् । मानवजीवन वातावरणमा रहेका अनगिन्ती परिस्थितिकीय प्रणालीमा आधारित छ । यी परिस्थितिकीय प्रणालीहरु गतिवान छन् र यिनले वातावरणीय सम्पदालाई निरन्तर रुपमा सन्तुलित राख्न ठूलो भूमिका खेल्दछन् । फलस्वरुप वायुमण्डलमा वायुहरुको बनावट कायम राख्न जैविक विविधता संरक्षण र परिस्थितिकीय प्रणाली स्वचालित राख्न र जलवायु फेरबदल हुनबाट जोगाउन अहम् भूमिका निर्वाह गर्दछ ।  वातावरणका यी सेवाहरु गणना गर्न वा मापन गर्न सकिन्न । यो त केवल अनुभूति मात्र गर्न सकिन्छ । अप्रत्यक्ष रुपमा यसको उपभोग गरिन्छ ।

वातावरणबाट प्राप्त हुने अर्को सेवाअन्तर्गत मनोराजन पनि हो । यो प्रत्यक्ष रुपमा उपभोग गर्न सकिन्छ । वातावरणका अनगिन्ती मनोरम दृश्य विभिन्न किसिमका बोटविरुवा फूल वन्यजन्तु चराचुरुङ्गी आदिबाट मानवले विभिन्न किसिमका अध्ययन-अनुसन्धान गर्न एवम् मनोराजन लिन सक्दछ ।

परापूर्वकालमा सम्पूर्ण विश्वकै वातावरण स्वच्छ तथा सन्तुलित थियो । यसका अङ्गप्रत्यङ्गहरु स्वस्फूर्त रुपमा साचालित थिए अर्थात् प्राकृतिक प्रकि्रयाहरु निरन्तर रुपमा चली नै रहेको थियो । मानिसले प्राकृतिक प्रकि्रयाहरुमा क्रमशः खलल पैदा गर्दै गयो । आफ्नो परिस्कृत मस्तिष्कका कारण मानिस अन्य सबै जीवित तथा निर्जीव वस्तुहरुमा आधिपत्य कायम गरी छोटो अवधिमा नै पृथ्वीलाई आफ्नो काबुमा राख्न सक्षम थियो ।

मानव आफूलाई सभ्य सुसंस्कृत ठान्दछ र सम्मानित भएर बाँच्न चाहन्छ । त्यसैले नयाँनयाँ प्रविधिको प्रयोग गरी प्रकृतिमाथि आधिपत्य जमाउँदा ऊ आफूलाई गौरवशाली ठान्दछ । तर उसले के बिसर्िएको छ भने ऊ पनि यस प्रकृतिको अनन्य अङ्ग या हिस्सामध्ये एक सानो भाग मात्र हो । यहाँ ऊसहित असंख्य जीवहरु छन् जोसँग मानिसको अस्तित्व पनि गाँसिएको छ । आज मानव समाजले हासिल गरेको सभ्यता वा विकास मात्र नभई मानव स्वयम्को अस्तित्व नै खतरामा छ ।

समकालीन विश्वका मुख्य वातावरणीय मुद्दाहरु

समकालीन समयमा वातावरण आफैंमा जल्दोबल्दो विषय बनेको छ र यसले विभिन्न मुद्दाहरु पनि उठाएको छ । ती मुद्दाहरुलाई छोटकरीमा यहाँ चर्चा गरिन्छ ः

१. वातावरण आफैं

हाल विश्वमा वातावरण आफैंमा एउटा मुद्दा बनेर उपस्थित भएको छ । यसले विश्वका धेरै राष्ट्र र नेताको ध्यान खिचेको छ । विशेष गरी वातावरणीय विनास र त्यसले मानव सभ्यता र स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावका विषयमा हालका दिनमा विश्वमा बहस हुने गरेको छ । र विनासबाट वातावरणलाई जोगाउनु र बिगि्रएको वातावरणबाट विश्वका प्राणीलाई सुरक्षित राख्नु वर्तमान पुस्ताका लागि चुनौती बनेर आइपुगेको छ ।

२. जलवायु परिवर्तन

हाल विश्वमा धेरै चर्चा हुने कुरा भनेको जलवायु परिवर्तन र यसले सिर्जना गरेको विश्व तापमान वृद्धि हो । यो विषय हाल धेरै विद्वान्का लागि अनुसन्धानको शीर्षक भएको छ राजनीतिक विवादको विषय भएको छ र जनसाधारणलाई चासोको विषय बनेको छ ।  यसै विषयलाई लिएर हालै कोपनहेगनमा कुम्भमेला लाग्यो । कोप १५ नाम दिइएको त्यस मेलामा जलवायु परिवर्तनमा मुख्य भूमिका निर्वाह गर्ने अमेरिकालगायत विकसित राष्ट्रहरुले फेरि पनि कार्बनको उत्पादन कम गर्ने र जलवायु परिवर्तनको असर कम गर्नेतर्फ तत्परता देखाएनन् । उनीहरुले आफ्नो पुरानो दादागिरी शैलीलाई निरन्तरता दिँदै सम्मेलनबाट कुनै बाध्यकारी सम्झौता पारित गराउन दिएनन् ।

वायुमण्डलमा हरित ग्याँसको प्रमुख तत्व कार्बनडाइअक्साइडको मात्रा प्रतिवर्ष ०।४ प्रतिशतले वृद्धि भइरहेको छ ।  जलवायु परिवर्तनका कारण समुद्रमा पानीको सतह बढेर समुद्र किनारका राष्ट्रहरु डुब्ने खतरामा पुगेका छन् भने हिमालको हिउँ पग्लिई हिमाली जनजीवन उच्च खतरामा रहेको छ । यसै विषयमा विश्वको ध्यान आकर्षित गर्न माल्दिभ्सले समुद्रमुनि र नेपालले सगरमाथाको आधारशिविर कालापत्थरमा मन्त्रिपरिषद्को बैठक समेत आयोजना गरे ।

जलवायु परिवर्तनको विडम्बनापूर्ण स्थिति के हो भने यसको प्रमुख कारक विकसित मुलुक हुन् भने यसको मारमा सबैभन्दा बढी पर्ने भनेका नेपालजस्ता अविकसित मुलुक हुन् । जलवायु परिवर्तनबाट हुने जोखिमका दृष्टिले नेपाल छैटौं स्थानमा रहेको छ ।

३. बढी जनसंख्या

१९५९ र १९९९ बीचको ४० वर्षमा विश्वको जनसंख्या ३ खर्बबाट दोब्बर बढी ६ खर्ब पुगेको थियो । हालकै वृद्धिदर कायम रहने हो भने सन् २०४० मा विश्वको जनसंख्या ९ खर्ब पुग्नेछ । हाल विश्वमा जनसंख्या प्रतिवर्ष ९ कारोडले वृद्धि भइरहेको छ । यस्तो हुँदा विश्वमा खाना पानी र उर्जाको चरम संकट आउनेछ भने कुपोषण र रोगमा ह्वात्तै वृद्धि हुनेछ । बढी जनसंख्या वातावरण विनासको पनि प्रमुख कारण भएकाले यो वातावरणसम्बन्धी मुख्य मुद्धा बनेर आएको छ ।

४. खानेपानीको संकट 

हाल विश्वमा तीनजनामध्ये एक जनाले शुद्ध खानेपानी पिउन पाएका छैनन् । त्यसकारण यो पनि एक वातावरणीय मुद्दा हो । संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार ९५ प्रतिशत सहरहरुमा खानेपानी फोहोरबाट मुक्त छैन । खानेपानीका कारणबाट नै धेरै रोगहरु लाग्ने गरेको कुरा सर्वविदितै छ । कम विकसित मुलुकमा प्रत्येक वर्ष ५ वर्ष पनि नपुग्दै ४० लाख बालबच्चाको शुद्ध खानेपानी र सरसफाइको अभाव मात्रको कारणबाट मृत्यु हुन्छ ।

५. तेल वा कोइलाका विरुद्धमा हरित उर्जा

हाल विश्वमा हरित उर्जाको प्रयोगमा निकै वृद्धि भएको छ भलै कोइला र तेलको प्रयोगमा पनि कमी नआएको किन नहोस् । कोइला तथा तेलको बढी प्रयोगकै कारण विश्वमा जलवायु परिवर्तनको समस्या आइरहेकाले पनि हरित उर्जातिर विश्वको ध्यान गएको हो । तर हाल पनि अमेरिकालगायतका देशले बढी उर्जा उपभोग गर्ने राष्ट्रले हरित उर्जातिर ध्यान दिएका छैनन् ।

६. लोपोन्मुख प्रजातिहरु

हाल विश्वमा प्रत्येक २० सेकेन्डमा १ प्रजातिको लोप भइरहेको छ । वैज्ञानिकहरुको भनाइअनुसार प्रत्येक दिन एकसय प्रजातिका वनस्पति पृथ्वीबाट लोप भइरहेका छन् । यदि यस्तै रहने हो भने यो शताब्दिको अन्त्यसम्ममा ५० प्रतिशत जैविक प्रजातिहरु लोप हुनेछन् । लेखक जेफ कर्विनका अनुसार लोपोन्मुख प्रजातिका अङ्गहरुको कालोबजारी विश्वको अवैधानिक बजारको तेस्रो स्थानमा छ । यसले पनि प्रजातिको लोपमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ ।

यसैगरी करिब १ सय ७० लाख हेक्टर वन वर्षेनी पृथ्वीबाट विनास भइरहेको छ जुन क्षेत्रफल अष्ट्रिया देशको आकारबराबर छ ।

७. आणविक उर्जा 

आणविक उर्जा पनि विश्वको महत्वपूर्ण वातावरणीय मुद्दा बनेर आएको छ । आणविक होडबाजीमा लागेका देशहरुले आणविक परीक्षण वा युद्धका नाममा वातावरणमा नकारात्मक असर पारिरहेका छन् । आणविक उर्जालाई कार्बनमुक्त उर्जा भनेर प्रचार गरिए पनि यो वातावरणका लागि खतरा नै हो ।

८. अमेरिका तथा चीन

अमेरिका वातावरणीय मुद्धामा एक संवेदनशील समस्या बनेर आएको छ । अमेरिका वातावरण विनास र हरितगृह ग्यास उत्पादनका हिसाबले सबैभन्दा माथिल्लो स्थानमा रहँदै आएको छ । तर आफूलाई बाँकी विश्वभन्दा माथिल्लो स्थानमा राख्दै उसले वातावरण जोगाउने सवालमा र हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउने सवालमा दादागिरी देखाउँदै पन्छिने गर्दै आएको छ । क्योटो प्रोटोकलमा हस्ताक्षर नगर्नु कोपनहेगन सम्मेलनलाई बाध्यकारी कानुनबिना नै सम्पन्न गर्न भूमिका निर्वाह गर्नु आदि यसका उदाहरणहरु हुन् ।

विश्वको सवभन्दा बढी जनसंख्या हुने देश हुनुको नाताले त छँदैछ चीनले हालै गरेको औद्योगिक विकास र अमेरिकापछि सबभन्दा बढी हरितगृह ग्यास उत्पादन गर्ने देश भएकाले पनि चीन वातावरणीय मुद्दाको महत्वपूर्ण पाटो हो । यसका साथै चीनले कोप १५ मा ग्रुप ७७ नेतृत्व गरेर पनि अन्त्यमा अमेरिकासँग हात मिलाउन पुगेको थियो ।

९. खाद्यसुरक्षा र रासायनिक प्रदूषण

वातावरणीय विनासको प्रभाव खाद्यसुरक्षामा पनि पर्ने निश्चित छ । यसका साथै विश्वका जनसमुदाय स्वच्छ खानाका लागि संघर्ष गर्नुपर्ने स्थितिमा पुगेका छन् । विभिन्न रासायनिक औषधिको प्रयोगका कारण मानिसले स्वच्छ खानेकुरा पाउन छाडेका छन् र यो विवादको विषय बनेको छ ।

यस विषयको अर्को रोचक तथ्य के हो भने एक अमेरिकनले एक भारतीय नागरिकको दाँजोमा ५२ गुणा बढी मासु मात्र खान्छ । गरिब राष्ट्रको १४ मानिस लाई एक दिनमा जति आहारारखाद्यान्न आवश्यक पर्दछ त्यति आहारारखाद्यान्न विकसित देशको एउटा मानिसलाई मात्र पुग्दछ । एक स्विसले खपत गर्ने वातावरणीय स्रोत एक सोल्भानियालीले खपत गर्ने भन्दा ४० गुणा बढी हुन्छ ।

१०. महामारी

वातावरणीय मुद्दामा हाल आएर बर्ड फ्लु स्वाइन फ्लुजस्ता महामारी पनि जोडिन आइपुगेका छन् । यी रोगहरु फैलिनुको प्रमुख कारण भनेको कारखानामा ती कुखुरा र सुँगुरजस्ता जीवहरुको खेती हुनु भएकोमा धेरै विद्वान्हरु सहमत छन् । त्यसकाराण यसतर्फ पनि विश्वको ध्यान जान थालेको पाइन्छ ।

निष्कर्ष

वातावरण सम्पूर्ण प्राणीजगतको आधार हो । मानिसकै कि्रयाकलापका कारण वातावरणीय विनासका घटना भइरहेका छन् र त्यही कारणले हामी र हाम्रो धर्तीको अस्तित्वमाथि खतरा उत्पन्न भएको छ । जलवायु परिवर्तनलगायत वातावरणीय प्रभावबाट यस धर्तीलाई जोगाउने उपाय भनेको नै वातावरणमाथिको मानिसको अतिक्रमण कम गर्नु हो । तर जसले यस्तो अतिक्रमण बढी गरेका छन् उनीहरु वातावरण जोगाउनपट्टि कम संवेदनशील छन् । वातावरण जोगाउने सवालमा विश्वका सम्पूर्ण जनता तथा देशहरु एक हुनुपर्ने हो । तर पृथ्वीको साझा हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रको हितलाई केन्द्रमा राखेर धनी राष्ट्रहरुले सोचिदिँदा यो समस्या झनै बढेर गएको छ ।

वातावरण हाम्रो साझा सम्पत्ति हो । त्यसकारण वातावरण जोगाउनु पनि हामी सबैको कर्तव्य हो । विकसित देशहरु वातावरण संरक्षणका लागि इमानदार नभएको अवस्थामा अब वातावरण संरक्षणको मुद्धामा नेपालजस्ता गरिब मुलुकहरु एक हुनुपर्ने भएको छ । यी देशहरुले विकासको लागि धेरै काम गर्नुपर्ने त छँदैछ वातावरण संरक्षणमा पनि ध्यान दिनुपर्नेछ ।

बिगि्रएको वातावरणले धनी गरिब भनेर छुट्याउँदैन सबैलाई उत्तिकै असर गर्दछ । यस पक्षप्रति सबैले ध्यान दिनु जरुरी छ ।